Gratis nieuwsbrief Meld je aan voor de gratis e-mail nieuwsbrief van Nursing, TvV en TvZ. Klik hier

Dementie - jammer- en responslijst

Meer aandacht voor de dagelijkse zorg kan het levensgeluk van dementerenden aanzienlijk verhogen. De presentiefilosofie is daarbij een hulpmiddel, zo blijkt uit recent promotie- onderzoek van Madeleine Timmermann. Zij maakte ook een praktisch meetinstrument, de Jammer- en responslijst.

Timmermann werkte zo’n vijftien jaar als verpleegkundige in de thuiszorg en begon daarna een studie theologie en zorgethiek. Tijdens haar studie gaf ze onder andere cursussen aan mantelzorgers van dementerende ouderen. Voor haar promotieonderzoek besloot ze de verpleeghuiszorg voor dementerenden onder de loep te nemen. ‘Het gaat om een groeiende groep bewoners en er is eigenlijk nog verbazingwekkend weinig onderzoek gedaan naar deze zorg.’ Ze wilde daarbij kijken of de presentiefilosofie1, waarmee ze tijdens haar studie in aanraking was gekomen, ook in de zorg voor dementerenden te gebruiken is. Deze filosofie ontstond in de jaren negentig van de vorige eeuw onder pastores in het Utrechtse welzijnswerk. Zij constateerden dat, wil je groepen als daklozen en drugsverslaafden goed kunnen helpen, je eerst moet zorgen dat je een menselijke relatie met hen krijgt.

Presentie
Bij presentie is de beleving van de zorgvrager bepalend.2 Dat wil zeggen dat niet een bestaand protocol of werkschema het uitgangspunt voor behandeling is, maar het probleem of de wens van de cliënt. Als die wens niet direct zichtbaar is, moet de zorgverlener daar eerst naar op zoek gaan. ‘Die filosofie sprak mij erg aan. Ik stond al lange tijd kritisch tegenover de steeds verdere verschraling en marktwerking in de zorg, maar kon eigenlijk nooit goed onder woorden brengen waarom. Presentie legt precies de vinger op de zere plek: zorg bieden moet meer zijn dan alleen maar het verrichten van voorgeschreven handelingen. Iedere verpleegkundige zegt toch, als je naar haar motivatie vraagt: ik wil iets voor mijn medemens doen?’

Lastige bewoners
In haar onderzoek analyseert Madeleine Timmermann een groot aantal video-opnames die zijn gemaakt in verpleeghuis De Hazelaar in Tilburg in het kader van de verbetermethode Video Interactie Begeleiding (VIB). Verzorgenden en begeleiders evalueren hierbij handelingen met dementerende bewoners. Het ging vooral om de ADL-handelingen, dus wassen, aankleden en eten met ‘lastige’ bewoners. De dementerenden beklagen zich tijdens deze handelingen, door ‘au’ te roepen, te huilen of zich fysiek te verzetten. Het waarom van dit ‘jammeren’ is voor verzorgenden moeilijk te achterhalen omdat dementerenden zich vaak slecht verbaal kunnen uiten. Timmermann bestudeerde de gedragingen nader en kwam tot een zogenaamde ‘jammerlijst’.3 Ze onderscheidt drie verschillende soorten klagen van de bewoners: ‘au’ voor pijn, ‘kou’ voor het koud hebben en ‘help’ voor een roep om hulp. Ze doelt hiermee op zowel de letterlijke als figuurlijke betekenis, dus ‘kou’ kan ook betekenen dat de bewoner zich in de kou gezet voelt. In een ‘jammer- en responslijst’ geeft ze de reacties weer van de verzorgenden op de verschillende vormen van jammeren. Daaruit blijkt dat men vaak niet of onvoldoende reageert op het klagen.

Jammerlijst
Een simpel voorbeeld uit zo’n lijst is een meneer die steeds panisch reageert als de verzorgende deodorant onder zijn oksels spuit. Na een VIB-sessie concluderen de verzorgenden dat het misschien beter is om een roller te gebruiken in plaats van een spuitbus. Inderdaad blijkt meneer nu minder panisch te reageren, maar hij lijkt nog steeds te schrikken. Timmermann merkt op dat de man kennelijk schrikt vanwege het koude gevoel van de deodorant, maar dat niemand zich lijkt af te vragen of het wel echt nodig is om deodorant te gebruiken. Ook valt haar op dat niemand zich afvraagt of het nodig is om iedere bewoner iedere morgen te wassen. ‘En voor sommige bewoners is het misschien aangenamer om ’s middags een wasbeurt te krijgen. Maar op zo’n manier denkt men niet, men denkt alleen in het voorgeschreven schema.’

Relationele afstemming
Door met de uitgangspunten van presentie te kijken naar de beelden van de handelingen en de evaluaties kon Timmermann een praktische analyse maken. Het belangrijkste uitgangspunt bij presentie is ‘relationele afstemming’: de hulpverlener moet eerst een relatie met de bewoner tot stand brengen voordat zij daadwerkelijk hulp kan bieden. Bij dementerenden betekent dit dat de hulpverlener eerst moeite moet doen om te achterhalen hoe de bewoner zich voelt, wat hij wel of niet prettig vindt. Dat dit in de dagelijkse praktijk met strakke schema’s en personeelstekorten niet altijd makkelijk is, begrijpt Timmermann heel goed. Maar ze wijst er op dat het uiteindelijk loont: als de dementerende niet meer tegenstribbelt, is het werk voor de hulpverlener makkelijker en aangenamer. En, wat natuurlijk het allerbelangrijkste is: de bewoner is gelukkiger. ‘In de palliatieve zorg is het vanzelfsprekend dat alle hulpverleners zich wijden aan de opdracht het leven zo genietbaar en leefbaar mogelijk te maken. Waarom zou dat in de verpleeghuiszorg voor mensen met dementie niet kunnen?’, vraagt Timmermann zich af.

Relationele afstemming. Presentieverrijkte verpleeghuiszorg voor mensen met dementie. Proefschrift, Universiteit van Tilburg, 2010.

Noten
1. Baart, A. en Grypdonck, M. Verpleegkunde en presentie. Een zoektocht in dialoog naar de betekenis van presentie voor verpleegkundige zorg. Den Haag, 2008.
2. www.presentie.nl, www.zorgethiek.nu
3. Jammer- en responslijst staat hieronder!

Redactie Nursing.nl

3 reacties

  • Willie Feijen-Dokter

    Wij zijn altijd op zoek naar gepaste zorg bij iedere bewoner. Belevinggericht. Wat mij nu verbaasd is het besluit dat kleinschalige zorg als huiselijk wordt uitgelegd en de verzorging de huishouding moet runnen met bewoners die daar zelf niet aan mee kunnen helpen. Daar krijgen we weer strakke werkschema's mee!

  • no-profile-image

    ShannonYVETTE26

    Specialists argue that business loans aid people to live the way they want, just because they can feel free to buy needed things. Moreover, various banks present credit loan for different persons.

  • no-profile-image

    josina

    Ik werk zelf al 13 jaar met dementerende ouderen en heb de ervaring a. je moet de client leren kennen en ingaan op de beleving van de client belnagrijk daarbij is veel geduld zachte stem rustig blijven.

Of registreer je om te kunnen reageren.

Nursing is een uitgave van Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer Media B.V.
Voorwaarden