Laatste levensfase – ‘Verpleegkundige, laat vaker je stem horen’

Luisteren, de juiste vragen stellen en je eigen morele overtuigingen thuislaten: deze en andere concrete tools kregen verpleegkundigen mee op het uitverkochte Palliatieve Zorg Congres op 18 september in Ede. En ze werden aan het werk gezet: ‘Roer je in het maatschappelijk debat over euthanasie.’

Zaken als euthanasie en palliatieve sedatie kunnen deel uitmaken van palliatie in de oorspronkelijke betekenis van het woord: het lijden verzachten stelt docent, consulent levenseindevragen en gespecialiseerd verpleegkundige Hans van Dam op het congres. “In de palliatieve zorg gaat het om de ‘kramp’ van de dood af te halen. Daar speel je als verpleegkundige een belangrijke rol in. Luister naar de wensen van de patiënt, zónder dat je iemand wilt overtuigen van jouw morele criteria.”

Opvallend stil
Met zijn prikkelende lezing zet Van Dam de 600 aanwezige verpleegkundigen en verzorgenden op scherp. “Er zijn veel ontwikkelingen gaande rond euthanasie. Denk aan wilsverklaringen bij mensen met beginnende of gevorderde dementie, euthanasiewensen bij mensen met psychiatrische klachten of kinderen en mensen die hun leven ‘voltooid’ vinden. Het ethisch debat daarover vindt nu plaats in de media en de politiek. Wat mij opvalt, is dat de verpleegkundige daarin opvallend stil is. Terwijl die juist vanuit de praktijk waardevolle kennis kan toevoegen. Laat je stem daarom vaker horen.”

Vijf vragen
Zijn boodschap sluit mooi aan op de lezing over hoe om te gaan met ethische kwesties in de palliatieve fase. Want ook hier gaat het niet om protocollen maar om praten, vertelt hoogleraar zorgethiek Carlo Leget. Hij laat zien op welke manier de verpleegkundige ondersteuning kan bieden – en dat in de dagelijkse praktijk vaak al doet. “Voor een stervende zijn vijf vragen van belang: wat hij werkelijk wil, hoe hij wil omgaan met de situatie, hoe hij wil omgaan met zijn naasten, hoe hij terugkijkt op het leven, en waarop hij hoopt of wat hij ‘weet’ over het hiernamaals.”

Spanningsvelden
“Door over deze vijf vragen te praten en alle ‘stemmen’ die met elkaar worstelen aandacht te geven, kun je mensen ondersteunen bij het maken van keuzes.” Leget benadrukt: “Zorg bij zulke gesprekken voor innerlijke ruimte in jezelf zodat je echt kunt luisteren naar wat voor iemand belangrijk is. Dan hoor je ook de verschillende ‘stemmen’: wat iemand voelt op individueel niveau, maar ook denkt vanuit de sociale omgeving of bijvoorbeeld ‘moet’ vinden vanuit de samenleving. Ethiek en zingeving betekent vaak meerstemmigheid en spanningsvelden tussen die verschillende niveaus.”

Meerdere wegen
Van een heel ander kaliber is het spanningsveld dat bestaat bij medische beslissingen rond het levenseinde. “Zo weten mensen vaak niet wat begrippen als palliatieve sedatie en euthanasie precies inhouden”, vertelt specialist ouderengeneeskunde en kaderarts palliatieve zorg Margot Verkuylen. “Ook is het meestal niet bekend dat er meer wegen zijn en meer manieren zijn om pijn en symptomen te bestrijden.” Verkuylen vindt dat patiënten en zorgverleners moeten kijken naar wat het beste bij iemand past. “De ene persoon kan stoppen met eten en drinken, een ander niet. Uitleg geven werkt niet altijd: soms moet iemand gewoon ervaren welke weg bij hem past.”

Tegenstrijdige informatie
Tot slot staat Verkuylen stil bij tegenstrijdige informatie in patiëntendossiers. “Dan lees je bijvoorbeeld dat de patiënt wel kunstmatige voeding wil, maar geen levensverlengende behandelingen. Dit vastleggen is een taak van de dokter, maar als verpleegkundige kun je wel in gesprek gaan over het levenseinde. De KNMG heeft handige e-books voor zorgverleners en voor patiënten over hoe dat gesprek te beginnen. En het kan heel simpel zijn. Vraag eens waar iemand ’s ochtends voor opstaat. Dan kom je vanzelf op wat voor wensen en grenzen die persoon heeft.”


Hoe was het?

Nursing vroeg verpleegkundigen naar hun ervaringen van Het Palliatieve Zorgcongres.

Algemeen verpleegkundige Ellen Lanters, werkzaam bij Atlant in Apeldoorn:
“Ik werk op een verpleegafdeling. Vooral de praktijkvoorbeelden uit de lezingen vond ik heel herkenbaar. En de lezing van Hans van Dam over euthanasie sprak me erg aan. Er is nog zoveel onwetendheid, bij patiënten én bij verpleegkundigen. Ook ben je je niet altijd bewust van je eigen overtuigingen die je meeneemt in een gesprek.”

Gespecialiseerd verpleegkundige Sander van het Reve, werkzaam bij de Zorgschakel in Enschede:
“Ik wil graag kijken wat ik beter kan doen in de begeleiding van patiënten en naasten in de laatste levensfase. De lezing van Saskia Teunissen over de ontwikkelingen in palliatieve zorg vond ik leerzaam. Soms beloof je een patiënt iets, maar kom je er niet toe en dan ben je ineens te laat. Door beter prioriteiten te stellen, kun je dat voorkomen. Dat ga ik zeker meenemen naar de werkvloer.”

Algemeen verpleegkundige Jannie Polinder, werkzaam in hospice de Regenboog in Nunspeet:
“Sinds vorig jaar heb ik het ziekenhuis verruild voor werken in een hospice en daarom wil ik meer weten over palliatieve zorg. Door de lezingen in het ochtendgedeelte sta je stil bij wat er werkelijk toe doet voor mensen. De workshops over sedatie en delier die ik ’s middags heb gevolgd, waren meer praktisch van aard: daar heb ik morgen meteen profijt van.”

 

Er zijn nu al kaarten beschikbaar voor Het Jaarcongres: Palliatieve Zorg | 13 februari 2019.