5 feiten en fabels over palliatieve sedatie

In de praktijk bestaat nog veel onduidelijkheid over palliatieve sedatie; zowel bij patiënten en hun naasten als bij verpleegkundigen. Samen met specialist ouderengeneeskunde Margot Verkuylen zet Nursing vijf feiten en hardnekkige fabels op een rij.
1-morfinepomp-272x272.jpg

‘Mensen vragen soms letterlijk of ze De Morfinepomp kunnen krijgen, met als doel het leven zo zacht mogelijk te beëindigen’, vertelt Margot Verkuylen, specialist ouderengeneeskunde, kaderarts palliatieve zorg en docent in onder meer het Radboudumc in Nijmegen en hospice de Duinsche Hoeve in Rosmalen. Op 7 december spreekt zij tijdens de Nursing Experience in Ede over de onduidelijkheden over palliatieve sedatie die nog altijd heersen bij patiënten en hun familie, maar ook zeker bij verpleegkundigen.

1. Palliatieve sedatie is een goed alternatief voor euthanasie: FABEL

Dat het voor eens en altijd duidelijk mag zijn: het doel van palliatieve sedatie is het verlichten van het lijden van de patiënt. Het verlagen van het bewustzijn is het middel om dat doel te bereiken. Het doel van palliatieve sedatie is niet het leven te bekorten of te verlengen. Een belangrijk verschil met euthanasie is, dat continue sedatie alleen in de stervensfase kan worden toegepast, terwijl dat voor euthanasie niet het geval is. Verkuylen: ‘De enige vorm van levensbeëindiging door een arts is euthanasie, iets anders is er niet. Met palliatieve sedatie verlaag je het bewustzijn bij iemand, om zijn klachten te verlichten. Maar mensen die graag willen sterven denken vaak dat ze kunnen kiezen tussen euthanasie of palliatieve sedatie. Bij dat laatste bestaat een hardnekkig beeld van “op een zachte en serene manier inslapen”. Ook verpleegkundigen denken dit nog regelmatig. “Patiënt X heeft geen euthanasieverklaring, maar jullie doen toch ook aan palliatieve sedatie?” hoor ik dan. Een tijdje geleden zag ik een verpleegkundige een patiënt twee folders tegelijk geven: één over euthanasie en één over palliatieve sedatie. Tja, zo wek je de indruk dat hij kan kiezen tussen het één en het ander.’

2. Palliatieve sedatie doe je met morfine: FABEL

‘Ik heb bijna nooit een gesprek met een patiënt over palliatieve sedatie, waarin het woord morfine niet valt’, vertelt Verkuylen. ‘Het is een hardnekkig gerucht dat palliatieve sedatie plaatsvindt met morfine, en dat dit de dood bespoedigt. Ik benadruk altijd dat morfine een goed middel is om pijn en benauwdheid te verlichten, maar dat het niet geschikt is voor palliatieve sedatie en dat je er – mits volgens de regels toegepast en gedoseerd – niet eerder aan doodgaat.’ Volgens de huidige inzichten is midazolam (bijvoorbeeld Dormicum®) het middel van eerste keuze voor palliatieve sedatie. Verkuylen: ‘Wat verwarrend kan zijn is dat midazolam soms ook voor behandeling van angst of slaapproblemen wordt gebruikt. De toediening gebeurt dan niet met het doel van palliatieve sedatie, maar kan er wel zo uitzien. Verder verloopt de praktische uitvoering hiervan nog niet overal even goed. Wanneer de patiënt bijvoorbeeld ook morfine krijgt voor pijn of benauwdheid, wordt soms nog steeds gekozen voor het combineren van midazolam en morfine in één pomp. Nadeel hiervan is dat je de doseringen niet onafhankelijk van elkaar kunt wijzigen en dat bij een bolusinjectie van het ene middel ook het andere middel wordt toegediend. Dit gebeurt nog steeds. Mogelijk spelen praktische bezwaren een rol, zoals het niet beschikbaar zijn van een extra pomp.’

Wil je meer horen van Margot Verkuylen?
Dat kan op de Nursing Experience. Op 7 december geeft ze de workshop Palliatieve sedatie. Je leert bijvoorbeeld welke medicatie je gebruikt en hoe je patiënt en naasten begeleidt. Lees meer >>

3. Morfine langzaam ophogen met als doel het leven te beëindigen, is slecht medisch handelen: FEIT

Morfine toedienen met als doel een patiënt te laten overlijden, mag niet. ‘Toch zijn verpleegkundigen en verzorgenden daar nog niet altijd van op de hoogte’, aldus Verkuylen. ‘In sommige gevallen doe je er juist in de laatste levensfase goed aan de morfinedosis te verlagen, bijvoorbeeld bij een onrustige patiënt. Want komt die onrust wel écht door de pijn, zoals je denkt? Morfine heeft bijwerkingen, het kan bijvoorbeeld een delier luxeren (= uitlokken, red.). Door morfine te verhogen, zonder dat iemand pijn heeft of benauwd is, kun je iemand een heel vervelend sterfbed bezorgen, en dat is uiteraard niet je doel.’

4. Morfine ophogen op geleide van pijn en/of benauwdheid: hierdoor ga je eerder dood: FABEL

Therapeutische doseringen van opioïden zoals morfine – dat wil zeggen doseringen die afgestemd zijn op de mate van pijn of dyspnoe – leiden naar alle waarschijnlijkheid in het geheel niet tot verkorting van het leven, ook niet als er sprake is van hoge doseringen. Verkuylen: ‘Daar is onderzoek naar gedaan en daar kwam uit: als je zorgvuldig behandelt en evalueert zoals je bij ieder medicijn doet, ga je niet eerder dood aan morfine.’

5. Palliatieve sedatie is een gewone medische behandeling: FEIT

‘Palliatieve sedatie is een behandeling, net als alle andere behandelingen in de laatste levensfase’, aldus Verkuylen. ‘Alleen door de  richtlijn die ervoor is, en het beeld dat heerst in de maatschappij, krijgt palliatieve sedatie een heel bijzondere lading. Wat ergens ook wel begrijpelijk is: als je continu sedeert, dan heb je het wel over de laatste dagen of uren van iemands leven. Het kan zijn dat iemand minder goed kan communiceren, wat de situatie bijzonder maakt. Toch gaat het niet om bijzonder medisch handelen, met aparte wetgeving en toetsing zoals bij euthanasie. En wat mij betreft blijft dat ook zo. Stel dat we alle patiënten laten toetsen door een palliatief adviesteam, dan maak je het misschien alleen nog maar extra beladen. Ik probeer de term palliatieve sedatie zoveel mogelijk te vermijden. Vaak bespreek ik euthanasie in het éne gesprek en palliatieve zorg in een ander gesprek, met palliatieve sedatie als klein onderdeeltje. Dat zou ik ook iedere verpleegkundige willen adviseren, en: blijf je verhaal herhalen. Het is lastige materie, vaak duurt het even voor het kwartje valt bij de patiënt en zijn naasten.’

13 REACTIES

  1. Lees alle reacties
  2. Ik begrijp niet waarom punt 2 een fabel zou zijn. Palliatieve sedatie wordt met morfine uitgevoerd, maar meestal is dit ook wel in combinatie van dormicum of valium. Dit is afhankelijk van de patiënt, dokter of ziekenhuis. Maar het is toch wel zo dat de palliatieve sedatie met morfine wordt uitgevoerd? Of hebben jullie ervaring met palliatieve sedatie met een ander middel? Gelieve dit anders te delen, we kunnen van elkaar bijleren.

  3. Ik ben blij met dit artikel. In 2013 liep ik stage op kleinschalig wonen bij de pg. Hier was een man van in de 60. Hij was altijd behoorlijk agressief en tijdens deze stage is hij snel achteruit gegaan. Ook hier werd dormicum gegeven om zijn einde te bespoedigen. Deze meneer reageerde op een manier die ik erg mensonterend vond. Hij lag op zijn rug op de grond en duwde zichzelf over de vloer en eindigde met zijn hoofd onder een hangend toilet. We hebben hem daar weer onder vandaan gehaald natuurlijk, maar toen hebben ze meneer nog een dosis gegeven.
    Ik als stagiaire heb er toen niks over durven zeggen, maar ik ben het voorval nooit vergeten. Dit stuk bewijst voor mij dat mijn gevoel kloptte.

  4. Uit de reactie van Natasja blijkt dat de fabel hardnekkig is. Morfine is nooit bedoeld als sedatiemiddel, alleen als pijnbestrijding! Je kunt iemand dus palliatief sederen met alleen dormicum, al is pijn/benauwdheidsbestrijding in de laatste fase bijna altijd nodig.
    Wat ik niet terugvind in dit artikel is het feit dat de meeste mensen in de laatste fase 24/7 gesedeerd worden, wat betekent dat familieleden ook echt afscheid moeten nemen voor begonnen wordt met sedatie. Tijdens sedatie drinken mensen niet, wat het sterfproces kan bespoedigen.
    Sommige mensen kiezen ervoor om bv 20 uur per dag gesedeerd te worden en zo toch nog een paar uur per dag aanspreekbaar te zijn. Jammer dat uit het artikel blijkt dat de term 'palliatieve sedatie ' zo veel mogelijk vermeden wordt in gesprekken over palliatieve zorg. Onwetendheid wordt daarmee in stand gehouden!

  5. Ik heb even een vraag: wij brengen zodra de sedatie is ingetreden bij cliënten (thuiszorg) bijna altijd een CAD in. Zijn er ervaringen waarbij dit niet wordt gedaan, treedt er dan vaak onrust tgv retentieblaas op, of valt dit mee? Is hier onderzoek naar gedaan? Zouden we het inbrengen van een CAD ook kunnen weglaten? Graag reacties van ervaringsdeskundigen.

Geef je reactie

Om te kunnen reageren moet je ingelogd zijn. Heb je nog geen account, maak dan hieronder een account aan. Lees ook de spelregels.