Klinisch redeneren bij COVID-19, deel 1: het ziektebeeld

Besmetting met het coronavirus kan leiden tot de ziekte COVID-19. In deel 1 van deze serie over klinisch redeneren bij COVID-19: wat gebeurt er in het lichaam en welke symptomen zien we?

Artikel bewaren

Je hebt een account nodig om artikelen in je profiel op te slaan

Login of Maak een account aan
Klinisch redeneren bij COVID-19 deel 1 ziektebeeld
Beeld: Centers for Disease Control and Prevention

Noot: de kennis over COVID-19 neemt met de dag toe. De informatie uit dit artikel geeft de situatie weer op de dag van publicatie.

Het humane coronavirus (officieel SARS-CoV-2) veroorzaakt de ziekte COVID-19. COVID-19 kan milde klachten geven (in ongeveer 80% van de gevallen), of ernstige (14%) tot zeer ernstige klachten (6%). De symptomen zijn luchtwegklachten en soms ook maagdarmklachten:1,2

  • (Droge) hoest (68%)
  • Moeheid (38%)
  • Sputumproductie (33%)
  • Spier- en gewrichtspijn (15%)
  • Hoofdpijn (14%)
  • Keelpijn (14%)
  • Koorts (45% bij presentatie, 88% bij opname)
  • Dyspneu (20-40%)
  • Misselijkheid en braken (5%)
  • Diarree (4%)

Bij kwetsbare ouderen kan covid-19 zich, net als andere infecties, uiten in geriatrische symptomen zoals delier, een valpartij, syncope (flauwvallen), dehydratie en acuut functieverlies. Vaak is er sprake van meerdere geriatrische klachten tegelijkertijd.

Meer lezen over de verpleegkundige kanten van de coronacrisis? Bekijk alle Nursing-artikelen over dit onderwerp, of check de liveblog.

Overdracht coronavirus

Het coronavirus wordt met name direct overgedragen via druppelinfectie: via grote aerosolen door hoesten en niezen binnen een afstand van 1,5 meter.

Buiten hoesten en niezen is er in principe geen transmissie via de lucht. Wel kunnen aerosolen vrijkomen bij bepaalde handelingen, zoals intubatie, non-invasieve beademing en uitzuigen van de luchtwegen.1 Daarom moet je bij die handelingen de juiste beschermende middelen gebruiken en mag je geen mond-op-mond en mond-op-maskerbeademing toepassen bij het reanimeren van een patiënt met COVID-19.3

Patiënten zijn besmettelijk wanneer ze symptomen hebben. Of ze ook daarvóór al besmettelijk zijn, is nog niet helemaal duidelijk. De incubatietijd is 2 tot 14 dagen, gemiddeld 5-6 dagen. De besmettelijkheid is waarschijnlijk 24 uur na het verdwijnen van de koorts voorbij.1

Wil jij beter worden in klinisch redeneren? Doe een Masterclass Klinisch Redeneren. Onder begeleiding van Marc Bakker werk je aan casuïstiek uit de praktijk (én verdien je 6 accreditatiepunten). In 2020 vinden de masterclasses plaats op 23 juni, 25 september en 10 december.

Verloop COVID-19

COVID-19 geeft bij ongeveer 80% van de positief geteste patiënten milde tot matig-ernstige klachten. Volgens recente Chinese cijfers belandt ongeveer 5% op de intensive care, en overlijdt ongeveer 1,5% van de patiënten met een bevestigde infectie.4

Deze percentages kunnen  wel een vertekend beeld geven, omdat de infectie bij veel mensen zo mild verloopt dat zij niet getest worden. Deze mensen worden niet meegenomen in de percentages.5

De sterftecijfers variëren aanzienlijk: van vrijwel 0 bij kinderen onder de 10 jaar, tot bijna 8% bij mensen van 80 of ouder.4

Binnenkomst in het lichaam

Wanneer een virus het lichaam binnenkomt in de mond-neusholte, komt het in aanraking komt met de neus-, keel- en tongtonsillen. Deze vormen samen de Ring van Waldeyer; een ring van lymfeweefsel dat infecties buiten de lagere luchtwegen moet houden. De trilharen (cilia cellen) proberen ziekteverwekkers zoals een virus naar buiten te werken. Het resultaat: hoesten en keelpijn. Bij een hoge luchtweginfectie heeft het virus de alveoli (longblaasjes) nog niet bereikt, en is de gaswisseling nog intact.6

Pneumonie

Wanneer het virus doordringt in de lagere luchtwegen, dan zal het de luchtwegen infecteren en een pneumonie veroorzaken. Er treedt een actieve ontstekingsreactie op. De wanden van de alveoli zwellen op en er hoopt zich ontstekingsvocht op in de alveoli. Hierdoor wordt de gaswisseling beperkt en treedt hypoxemie op.6

Waar een bacteriële pneumonie zich meestal beperkt tot een van beide longkwabben, is de pneumonie die bij een ernstige vorm van COVID-19 optreedt vaak dubbelzijdig. Dat betekent dat een nog groter deel van het gaswisselingsoppervlak aangedaan is.6

ARDS (shocklong)

Dit toch al ernstige ziektebeeld kan in rap tempo verslechteren als zich ARDS voordoet: acute respiratory distress syndrome, ook wel shocklong genoemd. Hierbij is er sprake van  een hyperactieve ontstekingsreactie waarbij een enorme hoeveelheid ontstekingsstofjes en ontstekingscellen vrijkomt. Hierdoor ontstaat lekkage van de longcapillairen en lekt er eiwitrijk vocht uit de capillairen in de alveoli. De gasuitwisseling wordt nog meer beperkt en de patiënt wordt kritisch ziek. Opname op IC en vaak langdurige beademing is dan noodzakelijk. De ernstig verstoorde gaswisseling kan leiden tot multi-orgaanfalen en daardoor overlijden.6

Grillig verloop

Opvallend aan COVID-19 is het grillige verloop. ‘Corona is de baas’, vertelt geriater Karen Keijsers in een webinar van het Jeroen Bosch Ziekenhuis. ‘Het is heel anders dan bij de ziektes die we al kennen: het beeld kan ineens omslaan.’7 Dat kan zowel de goede als de foute kant op: patiënten kunnen een aantal dagen na opname op de verpleegafdeling ineens sterk opknappen of juist sterk verslechteren. Wat de snelle verbetering of achteruitgang veroorzaakt is nog niet helemaal duidelijk. Onderzoekers vermoeden dat het te maken kan hebben met hyperinflammatie van de long.8

Snelle klinische achteruitgang kan gepaard gaan met stille hypoxemie: de patiënt heeft een lage saturatie, maar voelt zich niet benauwd. Hoe dit kan is vooralsnog niet bekend. Keijsers: ‘Zo kan een COVID-patiënt doodleuk vragen of het zuurstofkapje af mag, omdat het vervelend zit, terwijl hij een saturatie van rond de 79% heeft.’ Het verloop is daardoor moeilijk te voorspellen.2

Lees ook de andere delen in deze serie. Deel 2 gaat over de diagnostiek en deel 3 over de behandeling, deel 4 over verpleegkundige aandachtspunten en deel 5 over nazorg. Maak ook de toets bij de Nursing Challenge Covid-19 en haal 2 accreditatiepunten (alleen voor abonnees).

Risicofactoren

Bij oudere patiënten en patiënten met onderliggend lijden heeft COVID-19 vaker een ernstig verloop. Het gaat dan vooral om longlijden (astma, COPD), chronische hartaandoeningen, diabetes mellitus, obesitas, kanker en terminale nierinsufficiëntie. Ook immuungecompromitteerde patiënten hebben een verhoogd risico op een ernstig beloop. Veruit de meeste patiënten die overlijden aan COVID-19 zijn ouder of hebben onderliggend lijden.5

Ziekenhuisopname

De huisarts of specialist ouderengeneeskunde zal beoordelen of een patiënt met (verdenking op) COVID-19 opgenomen moet worden in het ziekenhuis. Die beslissing neemt hij op basis van risicofactoren, en alarmsignalen zoals een ernstig zieke indruk, dyspneu, lage saturatie, hoge ademhalingsfrequentie, hoge pols en lage bloeddruk.9,2

Het voordeel van opname is dat de behandelmogelijkheden beter zijn, maar er zijn ook nadelen: de patiënt mag geen bezoek ontvangen, er is vaak weinig psychosociale ondersteuning mogelijk, er is (zeker bij kwetsbare ouderen) kans op een ernstig delier.9

Het volgende deel in de serie Klinisch redeneren bij COVID-19 gaat over diagnostiek.

Met dank aan Frans Krouwels, longarts bij het Spaarne Gasthuis te Haarlem voor het nalezen van dit artikel.

Bronnen
1 Richtlijn COVID-19, Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding, geraadpleegd op 3 april 2020
2 Zakkaartje Basiskennis COVID-19, Jeroen Bosch Ziekenhuis, geraadpleegd op 3 april 2020
3 Reanimatieraad: geen mond-op-mond bij COVID-19 patiënt, Nursing, 31 maart 2020
4 Sterftecijfer COVID-19 bijna zeven op duizend, Medisch Contact, 2 april 2020
5 Interne geneeskunde in tijden van COVID-19, e-learning Nederlandse Internisten Vereniging
6 Klinisch redeneren COVID-19, video Amstel Academie VUmc
7 Webinar COVID-19, Jeroen Bosch Ziekenhuis, uitgezonden op 31 maart 2020
8 Geneesmiddelen bij COVID-19, Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 25 maart 2020
9 Leidraad Triage thuisbehandeling versus verwijzen naar het ziekenhuis bij oudere patiënt met (verdenking op) COVID-19, Federatie Medisch Specialisten, geraadpleegd op 31 maart 2020

3 REACTIES

  1. Geweldig, bedankt voor de heldere informatie, e learning, zakkaartje, bronnen.
    Ik ben op zoek geweest en vind alles in het engels, alleen maar cijfers maar echte werkbare info is niet makkelijke te vinden en hier vind ik het allemaal bij elkaar. Top.

  2. Lees alle reacties

Geef je reactie

Om te kunnen reageren moet je ingelogd zijn. Heb je nog geen account, maak dan hieronder een account aan. Lees ook de spelregels.