Hiermee beperk je de schade van de nachtdienst

De wetenschappelijke aanwijzingen stapelen zich op: nachtwerken is schadelijk voor lijf en leden. Toch ontkom je er niet aan als verpleegkundige. Wat helpt om de schade van nachtdiensten beperken? We vragen het aan experts.

Artikel bewaren

Je hebt een account nodig om artikelen in je profiel op te slaan

Login of Maak een account aan
Nachtdienst slapen verpleegkundigen
Een powernap geeft het immuunsysteem een oppepper.

1. Minder nachtdiensten

Beperk het aantal nachtdiensten. Hoe voor de hand liggend dat mag zijn, op dit punt valt nog veel winst te halen, is de ervaring van HR-consultant Erik Jan van Dalen. ‘Zorginstellingen houden zich vooral bezig met de gevolgen van de nachtdiensten, terwijl de nachtdiensten zelf vaak jarenlang ongemoeid blijven. Probeer dat dus eerst slimmer te organiseren. Op veel afdelingen kunnen sommige taken prima naar de ochtend of avond verschuiven.

2. Gezond roosteren

Een consequent stabiel rooster, met zo min mogelijk wisselingen, is het gezondst. Een voorwaarts roterend (met de klok mee) rooster heeft de voorkeur. Dan werkt iemand eerst ochtend-, dan middag- en dan avonddienst. Op die manier herstelt het lichaam makkelijker dan wanneer je andersom roostert. Volgens Van Dalen is het verder belangrijk om niet te veel nachtdiensten achter elkaar te draaien. ‘Bij twee tot drie diensten raakt het bioritme minder ontregeld.’ Een nachtwerker heeft tot slot aanzienlijk meer hersteltijd nodig dan iemand die overdag werkt, zo blijkt uit VU-onderzoek  Om volledig te herstellen van twee weken 12-urige nachtdiensten hadden de medewerkers uit het onderzoek 14 dagen nodig. Zij die overdag werkten, deden daar slechts vier dagen over.

 Werken in de nacht heeft ook voordelen, zoals ORT en lagere werkdruk. Maar het overgrote deel van de verpleegkundigen is geen fan van nachtwerk, blijkt uit een ledenraadpleging van de V&VN. Lees hier>>

3. Zelf roosteren

Door meer invloed te hebben op het eigen rooster kan meer rekening worden gehouden met het ‘chronotype’ en de levensfase. Nachtmensen zullen vaker een nachtdienst willen draaien dan ochtendmensen of mensen met kleine kinderen. Klinkt dus ideaal. Toch is zelf roosteren geen wondermiddel, waarschuwt HR-consultant Van Dalen. ‘Ik zie veel pilots in zorginstellingen stranden.’ Dat gebeurt vooral wanneer zelf roosteren doorgaans in z’n meest radicale vorm wordt ingevoerd, waarbij alle diensten open liggen, de vorm die meestal standaard meekomt met zelfroostersoftware.  ‘De stap die teams moeten zetten, is dan te groot, er wordt een te groot beroep gedaan op dialoog en volwassen verhoudingen. Zelf roosteren bestaat in vele varianten. Kies in het begin liever een minder verregaande vorm, laat medewerkers bijvoorbeeld alleen de wijzigingen zelf regelen of een deel van de diensten.’

4. Kunstlicht

Lichttherapie overdag, aan het eind van de nachtdiensten om weer sneller terug in het normale ritme te komen, vindt LUMC-neurofysioloog Tom de Boer een goed idee. Over lichttherapie in de nacht zijn de meningen verdeeld. Extra licht in de nacht helpt nachtwerkers alerter te blijven, maar je ontregelt de biologische klok nog verder. Wel zijn er hoopvolle resultaten geboekt door bepaalde frequenties uit het licht te filteren, maar dat moet nog beter worden uitgezocht.

5. Powernap

Als het ook maar enigszins in te passen is in het rooster, raadt De Boer een powernap aan, zo ergens in het midden van de nacht. Zo’n hazeslaapje van pak ‘m beet een halfuur kan de hormonale ontregeling door het slaaptekort tegengaan en geeft het immuunsysteem een oppepper, blijkt uit recent Frans onderzoek. ‘Let wel op’, zegt De Boer, ‘want het duurt nog wel een kwartier voordat iemand helemaal wakker is. Die eerste vijftien minuten mag een medewerker dus nog niet on call zijn.’

6. Licht voedsel

Slaaptekort ontregelt de hormoonhuishouding. ‘Nachtwerkers krijgen daarom extra trek,’ zegt Tom de Boer, ‘en dan ook nog eens zin in koolhydraten, in ongezonde dingen als cola, chips en chocola.’ ‘s Nachts wordt het eten ook nog eens slechter verwerkt. Dat verklaart waarom nachtwerkers een neiging hebben tot het ontwikkelen van diabetes. Een antwoord op dit probleem heeft de wetenschap nog niet gevonden, zegt De Boer, anders dan de verleiding om te snacken zo veel mogelijk proberen te weerstaan. ‘Probeer licht en gezond te eten.’

7. Niet alle vrouwen

Al langer was er in de wetenschap een verband bekend tussen nachtwerk en aandoeningen als (borst)kanker en obesitas. Alleen stond het nog niet vast of dat lag aan de verstoring van het dag-nachtritme zelf of bijvoorbeeld door een andere leefstijl die samenhangt met nachtwerk. Een studie van het Erasmus MC en RIVM  toonde dit verband voor het eerst aan op basis van een experiment – weliswaar in muizen. Nog onderzocht moet worden in hoeverre de bevindingen in de muis zich vertalen naar de mens, maar aangezien de biologische klok en de wijze waarop kanker ontstaat bij mens en muis identiek zijn, raden de onderzoekers vrouwen met een aangeboren risico voor borstkanker af om ploegendiensten te draaien.

  • Erik Jan van Dalen is bedrijfskundig hrm’er. Hij werkt als interim projectleider en adviseur hrm en deskundige op het gebied van personeelsplanning.
  • Neurofysioloog dr. Tom de Boer doet bij het LUMC onderzoek naar de biologische klok en slaapgebrek.

3 REACTIES

  1. Het prima om onderzoek te doen naar het werken in de nacht. Het is tegennatuurlijk om ’s nachts te werken en overdag te slapen. Gezien we in een tijdperk leven van 24uurs economie ontkom je niet zo gemakkelijk aan het werken in de nacht. Ook in de zorg moet er s nachts zorg verleend worden. Ik denk dat er behalve onderzoek te doen naar de positieve/negatieve factoren van werken in de nacht er ook gekeken moet worden naar de positieve/negatieve factoren van het werken in ploegendienst. Of dit nu 3 of 5 ploegen zijn, feit is wel dat het lichaam en geest toch te maken heeft met een verandering van iemands bio ritme betreffende slaap/rustpatroon, eetpatroon, sociale interactie met vrienden en kennissen. Ook,als er zoveel mogelijk voorwaarts wordt geroosterd. Ik denk wel dat je als mens je er op kunt instellen en je de schade/ongemak kunt beperken, maar het blijft een ongemakkelijk gegeven, zeker omdat het door het arbeidsproces min of meer wordt opgelegd en het geen eigen keuze is. Een 1 ploegendienst lijkt mij het meest ideale voor lichaam en geest, maar dit is vaak niet haalbaar in sommige 24-uurs beroepen. Ik denk wel dat het gunstiger is bij het aannemen van personeel en het roosteren te kijken naar het bio ritme van de werknemer. Misschien als je personeel kunt aannemen of roosteren aan de hand van zijn/haar algemeen bioritme, van ochtend of avondmens of voorkeur voor dag/avond of nachtdienst je mogelijk ziekteverzuim kunt terugbrengen en werkplezier en productiviteit kunt bevorderen. Dit lijkt mij beter dan iedereen maar dezelfde diensten moet draaien. Het lijkt mij beter te kijken naar persoonlijke voorkeur, die te maken heeft met iemands bio ritme en huiselijke omstandigheden, dan alleen maar naar voldoende geclassificeerd personeel in een dienst. Zo zal je werknemers hebben in een continue bedrijf/instelling werken, die vaste diensten draaien. Ochtend mensen die ochtend/middag diensten draaien, avondmensen die middag/avonddiensten en mensen die nachtdiensten draaien. Natuurlijk zijn er vast werknemers te vinden die het prima vinden om wisselende diensten te draaien aangezien dit ook wel plezierig en afwisselend is. Door goed rekening te houden met iemands voorkeur wat betreft werktijden/dagdelen is het eigenlijk ook niet meer nodig om onregelmatigheid toeslag uit te betalen aangezien het voordeel er in zit dat je de uren dagdelen werkt die het best bij de werknemer past. Als je ervoor kiest om alle diensten te draaien dan kan daar wel een ORT regeling voor gebruikt worden, aangezien deze werknemers van groot belang zijn gezien hun flexibele inzet. Het lijkt mij van belang voor een organisatie om bij het samenstellen/aannemen van een nieuw personeelslid goed te kijken naar waar er gebrek is aan het team/ploeg, dag/avond of nachtwerker. Een werknemer die de diensten kan draaien die passen bij zijn biologische voorkeur of levensomstandigheden, zal tevredener, productiever en mogelijk zijn, dan die die gedwongen diensten te draaien die niet bij bioritme of levensomstandigheden passen.

  2. Lees alle reacties
  3. Ik ben zelf een avondmens en vroeger was het normaal om voor 7 dagen de nacht in te gaan. Later heb ik alleen nachten gedraaid in een verpleeg tehuis maar het rooster was helemaal fout. Zo kreeg ik 2 nachten, 1 dag vrij en weer 1 nacht. Dat braakt op want de dag vrij was mijn uitslaap dag en omdat ik de volgende dag weer de nacht in moest, bleef ik de vrije nacht op, om weer s’morgens te gaan slapen. Een keer 24 nachten achter elkaar gewerkt in de nacht en eindigde op de Eerste Hulp met buikklachten. Mijn dikke darm was vol met gas en dat deed pijn.

    Ik heb geprobeerd om mijn maaltijden om te draaien, zoals s’morgens een warme maaltijd en dan naar bed, op staan en een ontbijt en eten meenemen naar mijn werk als lunch. Dat hielp niet echt. En met thuiszorg bij een terminale patiënt, voor 22 uur niet geslapen en op weg naar huis, viel ik bijna in slaap op de snelweg. Gauw er af en even een cat-nap nemen van 15 minuten. Slaap te kort achter het stuur is gevaarlijker dan te veel alcohol.

Geef je reactie

Om te kunnen reageren moet je ingelogd zijn. Heb je nog geen account, maak dan hieronder een account aan. Lees ook de spelregels.